ขอขอบคุณข้อมูลจาก website ของ ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งคาบสมุทรไทย (CBIPT) http://www.sc.psu.ac.th/units/cbipt/butterfish/butterfish.htm

โครงการศึกษา ชนิดและการแพร่กระจายของปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทย
โดยการมีส่วนร่วมของนักดำน้ำอาสาสมัคร
โดย
หน่วยวิจัยปะการังและสัตว์พื้นทะเล
ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งคาบสมุทรไทย
คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

ปลาผีเสื้อในครอบครัว Chaetodontidae เป็นปลาที่อาศัยอยู่ในแนวปะการังทั่วโลก (Burgess, 1978; Motta, 1989) ปลาผีเสื้อหลายชนิดกินโพลิปปะการังเป็นอาหาร ซึ่งทำให้ปลาผีเสื้อต้องอาศัยอยู่ในบริเวณที่ม ีปะการังสมบูรณ์ ปลาผีเสื้อหลายชนิดมีวิวัฒนาการมาร่วมกับแนวปะการังที่มันใช้กินเป็นอาหาร (Reese, 1977, 1981, 1991; Harmelin-Vivien and Bouchon-Navaro, 1983; and Roberts et al., 1988) เช่น การมีการปรับเปลี่ยนสภาพปากให้เหมาะสมกับการกินโพลิปปะการังเป็นอาหาร การมีสีสันที่กลืนไปกับสภาพกิ่งก้าน ของปะการัง การแพร่กระจายและความชุกชุมของปลาผีเสื้อจึงสัมพันธ์กับการแพร่กระจาย และความสมบูรณ์ของ แนวปะการัง

เมื่อแนวปะการังเริ่มได้รับผลกระทบจากมลภาวะแม้เพียงเล็กน้อย ซึ่งเป็นในระยะเริ่มต้นที่นำไปสู่ความเสื่อมโทรม ของแนวปะการังในระยะต่อไป ปลาผีเสื้อที่กินปะการังก็จะได้รับผลกระทบก่อน โดยอาจจะส่งผลต่อการเติบโต การเพิ่มอัตราการตายหรืออพยพย้ายถิ่นไปที่อื่นๆ ดังนั้นบริเวณที่มีความอุดมสมบูรณ์ และความหลากหลาย ของแนวปะการัง จะเป็นบริเวณที่พบปลาผีเสื้อได้หลากหลายชนิด ในขณะที่บริเวณที่มีสภาพแนวปะการัง เสื่อมโทรม และมีความหลาก หลายของแนวปะการังน้อย จะพบปลาผีเสื้อเพียงไม่กี่ชนิด และพบจำนวนน้อย

ในขณะที่การวัดความเสื่อมโทรมของแนวปะการังในระยะแรก เป็นสิ่งที่ทำได้ยากด้วยวิธีการมาตรฐานที่ใช้กันอยู่ใน ปัจจุบัน เนื่องจากปะการังมีความทนทานได้ในระดับหนึ่ง ก่อนที่ความเสื่อมโทรมจะปรากฏให้เห็นในภายหลัง ดังนั้น วิธีการที่ใช้วัดในปัจจุบันจึงสามารถตรวจพบผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมต่อแนวปะการัง ก็ต่อเมื่อปะการัง บางส่วนได้ตาย ไปแล้ว (Brown and Howard, 1985; IUCN, 1993; UNEP/AIMS, 1993; Rogers et al., 1994; Jones and Kaly, 1996; English et al., 1997 )

ในทางตรงกันข้าม วิธีการง่ายๆ ในการนับจำนวนปลาผีเสื้อ ซึ่งเป็นปลาที่มีสีสันสวยงาม ดึงดูดสายตานักดำน้ำทั่วไป เป็นวิธีการหนึ่งที่สามารถดำเนินการได้โดยง่าย หากนักดำน้ำได้รับการแนะนำวิธีการที่เป็นมาตรฐานเดียวกัน ด้วยเหตุนี้ นักวิทยาศาสตร์จึงใช้การศึกษาชนิด และความชุกชุมของปลาผีเสื้อเป็นดัชนีชี้วัดความสมบูรณ์ของแนว ปะการัง

ผลจากการศึกษาชนิดและความชุกชุมของปลาผีเสื้อในแนวปะการังของทีมงานหน่วยวิจัยปะการังและสัตว์พื้นทะเล
ในช่วง 7 ปีที่ผ่านมา ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ต่างๆ กระจายทั่วน่านน้ำไทย ได้แก่ เกาะค้างคาว จ. ชลบุรี หมู่เกาะชุมพร จ. ชุมพร เกาะขาม เกาะหนู เกาะแมว จ. สงขลา และเกาะลอปี จ. นราธิวาส หมู่เกาะสิมิลัน จ.พังงา เกาะภูเก็ต หมู่เกาะเภตรา และหมู่เกาะตะรุเตา จ. สตูล และการสอบถามผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันการศึกษา และหน่วยวิจัยต่างๆ พบว่ามีปลาใน Family Chaetodontidae (วงศ์ปลาผีเสื้อ) จำนวน 40 ชนิด ( ไม่รวมปลาผีเสื้อเทวรูป) มีความหลากหลายในแต่ละ บริเวณมากน้อยแตกต่างกันไปตามสภาพแนวปะการัง

ด้วยข้อจำกัดด้านงบประมาณ และจำนวนนักวิจัยด้านระบบนิเวศปะการัง ทำให้ไม่สามารถศึกษาได้ครอบคลุมทั่วทุก บริเวณในน่านน้ำไทย ทำให้การศึกษาชนิดความชุกชุม และการประเมินความอุดมสมบูรณ์ของแนวปะการังยัง ไม่สามารถทำได้ทั่วทุกบริเวณ และมีความเป็นไปได้ว่าอาจจะยังมีปลาผีเสื้อที่ยังตกสำรวจอยู่อีกจำนวนหนึ่ง โดย เฉพาะปลาผีเสื้อในบริเวณกองหินโลซิน และกองหินใต้น้ำหลายๆ บริเวณทั้งด้านอ่าวไทย และทะเลอันดามัน ซึ่งเป็นสภาพแวดล้อมที่แตกต่าง ไปจากแนวปะการังน้ำตื้นที่คณะผู้ศึกษาเคยสำรวจ นอกจากนี้แนวปะการังที่ เป็นรอยต่อกับน่านน้ำต่างประเทศยังเป็นพื้นที่ ที่คณะผู้ศึกษายังไม่เคยเข้าไปสำรวจ และมีโอกาสที่จะพบปลาผีเสื้อ ที่ยังตกสำรวจ ได้แก่ หมู่เกาะช้าง จ. ตราด หมู่เกาะสุรินทร์ หมู่เกาะอาดัง ราวี และเกาะโลซิน จ. นราธิวาส ทั้งนี้ ข้อมูลจาก Carpenter and Niem (2001) พบว่า มีปลาผีเสื้อในครอบครัว Chaetodontidae ในเขตอินโดแปซิฟิค และหมู่เกาะในเอเชียตะวันออก เฉียงใต้มากกว่า 80 ชนิด บางชนิดก็มีลักษณะ คล้ายคลึงกับปลาผีเสื้อที่มีรายงานในประเทศไทย

การสำรวจให้ครอบคลุมทุกพื้นที่ในน่านน้ำไทย หากต้องใช้นักวิจัยเข้าไปทำงานจะต้อง ใช้งบประมาณเป็นจำนวนมาก อีกทั้งต้องใช้เวลาในการสำรวจ และนักวิจัยซึ่งปัจจุบัน มีเพียงไม่กี่ท่าน ซึ่งทำให้ภาพการศึกษาปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทยยังไม่สมบูรณ์ คณะ ผู้ศึกษาวิจัยฯมีความเชื่อว่า หากอาศัยความร่วมมือจากนักดำน้ำซึ่งเป็นกลุ่มคนที่มี ศักยภาพในการเข้า ถึงแหล่งดำน้ำต่างๆทั่วน่านน้ำไทยจะช่วยให้การศึกษาความหลาก หลายความชุกชุมและการแพร่กระจายของปลาผีเสื้อ ในน่านน้ำไทยมีความสมบูรณ์ ได้เร็วมากยิ่งขึ้น และเสียค่าใช้จ่ายน้อย จึงมีแนว ความคิดที่จะเชิญชวนให้นักดำน้ำ อาสาสมัคร เข้ามามีส่วนร่วมในการศึกษาวิจัยไปพร้อมๆ กับความเพลิดเพลิน ในการศึกษาชีวิตปลาผีเสื้อในแนวปะการัง ในระหว่างการดำน้ำ โดยจะขอให้นักดำน้ำ ช่วยบันทึกชนิด ความชุกชุม และข้อมูลทั่วไปของแหล่งดำน้ำ โดยคณะผู้ศึกษาวิจัยฯ ได้จัดทำแผ่นพลาสติกสำหรับช่วยในการจำแนกชนิดปลา ผีเสื้อในน่านน้ำไทย เพื่อให้ นักดำน้ำพกพาไปในระหว่างการดำน้ำ และรายงานข้อมูลการพบปลาผีเสื้อบริเวณแหล่ง ดำน้ำต่างๆกลับมายังคณะผู้ศึกษาวิจัยฯ เพื่อรวบรวมและวิเคราะห์ภาพรวมของชนิด ความชุกชุม และความสัมพันธุ์ุ กับแหล่งที่อยู่ อาศัยต่อไป

อนึ่งการศึกษาครั้งนี้เริ่มต้นที่ปลาผีเสื้อ ซึ่งเป็นปลาที่เป็นดัชนีชี้วัดสภาพความสมบูรณ์ของปะการังได้ดีกว่ากลุ่ม อื่นๆ และจะขยายไปยังปลากลุ่มอื่นๆต่อไป ได้แก่
• กลุ่มปลาที่ผูกพันกับสัตว์ทะเล หรือพืชน้ำ
• กลุ่มปลาที่เป็นดัชนีชี้วัดความเสื่อมโทรมจากมลภาวะทางสารอาหาร
• กลุ่มปลาที่ได้รับผลกระทบจากการจับปลามากเกินกำลังผลิตของแนวปะการัง
• กลุ่มปลาสวยงามต่างๆ ที่ถูกจับไปเลี้ยง
โดยจะทยอยดำเนินการในขั้นต่อไป
ระยะเวลาโครงการ - 1 ปี (มิถุนายน 2548 – พฤษภาคม 2549)

จึงขอเรียนเชิญ นักดำน้ำทุกท่าน เข้ามามีส่วนร่วมในการสำรวจชนิด และความชุกชุมของปลาผีเสื้อในน่านน้ำไทย โดยคณะทำงานได้รวบรวมภาพและรายชื่อปลาผีเสื้อที่มีรายงานการพบในน่านน้ำไทย จัดทำเป็นแผ่นพลาสติกกันน้ำ สำหรับให้นักดำน้ำพกพาไปในระหว่างการดำน้ำ โดยได้ทำหมายชี้ลักษณะที่ใช้ในการจำแนกชนิดปลาผีเสื้อที่พบ ในน่านน้ำไทย

หากท่านไปดำน้ำที่ใดในน่านน้ำไทย และมีโอกาสพกแผ่นคู่มือไปด้วย ขอความกรุณา จดบันทึกชนิด จำนวนที่ท่าน พบในแหล่งดำน้ำแต่ละบริเวณ และข้อมูลต่างๆ ในแบบฟอร์ม และโปรดส่งข้อมูลมายังหน่วยวิจัยปะการัง และสัตว์พื้นทะเล และหากนักดำน้ำท่านใดพบปลาผีเสื้อที่มีลักษณะแตกต่างไปจากภาพในแผ่นคู่มือจำแนกชนิด ขอความกรุณาแจ้ง ลักษณะ ตำแหน่งที่พบมายังหน่วยวิจัยฯ ถ้ามีรูปประกอบการพบก็ยิ่งดี
หากปลาผีเสื้อที่ท่านพบ (พร้อมหลักฐานรูปถ่าย) เป็นรายงานการพบเป็นครั้งแรกในน่านน้ำไทย และคณะผู้ศึกษาวิจัย ได้ทำการตรวจสอบแล้ว ท่านจะได้รับการบันทึกชื่อว่าเป็นบุคคลแรกที่พบปลาผีเสื้อชนิดนั้น เป็นครั้งแรก ในน่านน้ำไทยโดยท่านจะได้รับประกาศนียบัตรจากศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพ แห่งคาบสมุทร ไทย คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ และพิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยาแห่งมหา วิทยาลัยสงขลานครินทร์

Donwload แบบฟอร์มการบันทึกข้อมูล: PDF File | Word File

วิธีส่งข้อมูล ส่งข้อมูลได้ที่ อ.ศักดิ์อนันต์ ปลาทอง ภาควิชาชีววิทยา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ อ. หาดใหญ่ จ. สงขลา 90112 โทร. 074 288 535 09 445 2520 โทรสาร 074 284299 e-mail: mem_mail@yahoo.com

ราคาจำหน่ายแผ่นพลาสติก
• นักท่องเที่ยว และบุคคลทั่วไป แผ่นละ 250 บาท
• สั่งซื้อจำนวนมากกว่า 20 แผ่น ๆ ละ 200 บาท
• สั่งซื้อจำนวนมากกว่า 50 แผ่น แผ่นละ 175 บาท
• นักดำน้ำอาสาสมัคร 175 บาท
สมาชิกชมรมรักษ์ฉลามวาฬ, Save Our Sea, Thai Coral Reef Network, For Sea Foundation สามารถซื้อได้ในราคาอาสาสมัคร

ชมรมอื่นๆ ที่ต้องการซื้อในราคาอาสาสมัคร กรุณาแจ้งให้ทราบที่
นายพงศ์ธีระ บัวเพ็ชร
ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งคาบสมุทรไทย ภาควิชาชีววิทยาคณะวิทยาศาสตร์
มหาวิทยาลัยสงขลา นครินทร์ อ. หาดใหญ่ จ.สงขลา 90112
โทรศัพท์ 074 288053, 09 7816795 โทรสาร 074 288053
E-mail mem_mail@yahoo.com, phongtheera_b@yahoo.com
พิเศษ!! สำหรับท่านที่รายงานข้อมูลปลาผีเสื้อกลับมา จะได้รับสิทธิ์ในการซื้อแผ่นคู่มือจำแนกปลาในแนวปะการัง ชุดต่อไปในราคา แผ่นละ 150 บาท
(รายงานข้อมูลหนึ่งครั้งมีสิทธิ์ซื้อในราคาพิเศษนี้ได้จำนวน 2 แผ่น)

วิธีการสั่งซื้อ
โอนเงินเข้าบัญชี ธ. ไทยพาณิชย์ สาขามหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
ชื่อบัญชี ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งคาบสมุทรไทย
เลขที่บัญชีออมทรัพย์ 565-2-86302-4
ส่งสำเนาหลักฐานการโอนเงิน ยอดจำนวนที่สั่งซื้อ ชื่อ ที่อยู่ที่ต้องการให้ส่งแผ่นคู่มือ เบอร์โทรศัพท์สำหรับติดต่อ กลับ และ E-mailทางไปรษณีย์มาที่
อ.ศักดิ์อนันต์ ปลาทอง
ภาควิชาชีววิทยา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์อ. หาดใหญ่ จ. สงขลา 90112

Panda
1 /10/05